De energiemarkt in beweging: hoe bereid je je voor op onzekerheid?

We bevinden ons in de slechtst denkbare situatie. De oude wereld met de ons vertrouwde systemen ligt al ruim een decennium achter ons. De nieuwe wereld is er nog niet. Ze krijgt stilaan vorm, maar verandert voortdurend. Boeiend, dat wel. Maar het maakt opleiding des te noodzakelijker.” Een gesprek met Daniel Dobbeni, voorzitter van Vlericks Energieplatform, en professor Leonardo Meeus, directeur van het Future Power Grid Managers Programma, over de uitdagingen voor de elektriciteitssector, en bij uitbreiding voor de energiesector in het algemeen.

Voorspelbaarheid? Niet meer van deze tijd

Toen Daniel 17 jaar geleden de overstap maakte van een laboratoriumomgeving naar Electrabel gold de elektriciteitssector als een toonbeeld van stabiliteit en voorspelbaarheid. “Ik was verbaasd: in onze businessplannen konden we bijna probleemloos 10 jaar vooruitkijken. De vraag naar elektriciteit, de evolutie van die vraag, de technologieën, het businessmodel en zelfs de uitwisseling met onze buurlanden waren op voorhand al zo goed als bekend. Vandaag is de situatie helemaal anders. De impact van variabele elektriciteitsbronnen, zoals zon en wind, op de elektriciteitsproductie is van dien aard dat vraag en aanbod, zowel in België als in onze buurlanden, nauwelijks te voorspellen valt. We hebben slechts een ruw idee.”

Ook de relatie tussen elektriciteitsproducenten, -leveranciers en -gebruikers is veranderd. Vroeger waren gebruikers als het ware vaste klanten, vandaag hebben ze de keuze tussen leveranciers.

De smart grids komen eraan

Technisch is het systeem veel complexer geworden en bovendien verandert de technologie voortdurend. 20 jaar geleden was energie het prototype van een sector die nooit meer hoefde te investeren in O&O want alles was al uitgevonden. Vandaag wordt er meer in O&O geïnvesteerd dan ooit tevoren. IT wordt ook steeds meer onmisbaar. De 41 transmissienetbeheerders van het ENTSO-E zijn met elkaar verbonden door een privaat glasvezelnetwerk waarlangs enorme hoeveelheden data worden uitgewisseld. Maar dat is volgens Daniel nog niets in vergelijking met wat er zal gebeuren naarmate er meer smart grids operationeel worden. “De vraag is dan vooral hoe we die gegevens kunnen gebruiken om het systeem steeds efficiënter en betrouwbaarder te doen werken.”

Wonen we ooit in ‘smart cities’?

Smart grid, ooit was het een buzzword, maar nu niet meer. Dat smart grids, die elektriciteitsproductie en -verbruik beter op elkaar afstemmen, noodzakelijk zijn en er zullen komen, daarover bestaat geen twijfel. Over de toekomst van andere buzzwords, zoals smart city, bestaat minder zekerheid, maar Daniel vindt het veel te vroeg om het af te doen als een hype.

Zijn consumenten geïnteresseerd in elektriciteit, in olie, in gas? Ik denk het niet. Ze willen licht, warmte of verkoeling. En volgens mij beginnen producenten meer en meer in die richting te denken. Maar je kan je voorstellen wat voor een impact dat zal hebben, bijvoorbeeld op hun callcenters. Vandaag bel je ze om te zeggen dat je geen stroom hebt, maar dan zal je ze contacteren met de boodschap dat het 2° te warm of te koud is in je badkamer. Wat heeft dat met smart cities te maken? Volgens de VN zal over 15 à 20 jaar 70% van de wereldbevolking in steden leven. En dan wordt de distributie van water en energie een heel ander verhaal. Dan is het perfect denkbaar dat je bijvoorbeeld in een appartement woont met een vaste kost voor een bepaalde constante temperatuur het hele jaar door. Zulke smart cities bestaan vandaag nog niet, maar men experimenteert er al mee, onder andere in de VS, China en Korea.

Hoeveel consolidatie?

Niet alleen op technisch vlak beweegt er heel wat, ook de marktorganisatie is grondig veranderd. Leonardo: “In het begin van de liberalisering van de elektriciteitsmarkt hebben we een consolidatiegolf gekend bij de elektriciteitsproducenten en retailers. Een van de belangrijke maatregelen om de liberalisering te bevorderen was de ‘unbundling’, de verplichte splitsing van geïntegreerde energiebedrijven, waardoor sommige hun transmissie- en distributienetwerkactiviteiten afgestoten hebben. De vraag is of de markt van netwerkbeheerders in dezelfde mate zal consolideren. In de meeste Europese landen blijft het aantal transmissienetbeheerders (TSO’s) beperkt - meestal is er maar 1. Elia is met de overname van 50Hertz Transmission een van de eerste TSO’s die internationaal actief zijn. De Europese markt van distributienetbeheerders (DSO’s) is echter heel gefragmenteerd: meer dan 2300 spelers, sommige met minder dan 10 werknemers. De lokale distributienetwerken zullen moeten worden aangepast om de impact van zonne- en windenergie op te vangen, maar kan je verwachten dat kleine DSO’s die noodzakelijke aanpassingen zullen doen, of dreigen ze een bottleneck te worden in een steeds sneller veranderende omgeving?

Game changer

Die consolidatie hoeft volgens Leonardo ook niet beperkt te blijven tot die van DSO’s onderling. “Als je denkt aan smart cities zou een DSO even goed kunnen samengaan met lokale netwerkbeheerders van bijvoorbeeld water en telecomdiensten. In onze opleiding willen we de verschillende businessmodellen naast elkaar plaatsen en de voor- en nadelen van elk model analyseren in het licht van de bestaande regelgeving.”

Want ondanks de liberalisering is de energiesector er een waarin regelgeving een belangrijke rol speelt. En ondanks het bestaan van een Europese energieregulator, ACER, is de sector nog sterk nationaal gereguleerd. “Al zou ACER wel eens een game changer kunnen zijn: het agentschap heeft onlangs ruimere bevoegdheden gekregen, waardoor het bijvoorbeeld de eindbeslissing heeft bij grensoverschrijdende infrastructuurprojecten als die dreigen te blokkeren. Het is dus niet langer louter coördinator.

Hun advies? Flexibiliteit en dialoog

Wie had kunnen voorspellen dat als gevolg van de tsunami in Japan in 2011 de energiemix in Duitsland minder dan drie jaar later totaal zou veranderen? Of dat door het succes en de overcapaciteit van schaliegas in de VS de prijs van steenkool zo zou dalen dat de Europese gascentrales niet langer rendabel zijn? Voor Daniel is het duidelijk: deze gebeurtenissen laten zien hoe belangrijk het is om, meer dan ooit, flexibel te zijn. “Het productieapparaat voor elektriciteit is aan vernieuwing toe. Investeringen hadden tot dusver een levensduur van 20 tot 50 jaar. Het is belangrijk om zo weinig mogelijk slechte keuzes te maken omdat ze gevolgen hebben voor onze kinderen en kleinkinderen. En in deze snel veranderende omstandigheden is dat moeilijker dan ooit. De waardeketen is ook veel complexer geworden – ze beperkt zich niet tot de sector of landsgrenzen en omvat meer dan technische aspecten. Met onze opleiding willen we alvast huidige en toekomstige leidinggevenden gevoelig maken voor die complexiteit zodat zij op hun beurt de rest van de organisatie kunnen leren omgaan met snelle veranderingen.”

En blijven praten met elkaar”, is het advies van Leonardo. “Als gevolg van de liberalisering zijn de sector en de waardeketen versnipperd geraakt en dat is niet bepaald bevorderlijk voor wederzijds begrip. Wie nog in het oude, geïntegreerde systeem gewerkt heeft, en dus het totale plaatje kent, gaat stilaan met pensioen. Ons Energieplatform brengt precies mensen van de verschillende bedrijven en functionele gebieden uit de sector samen, wat de toekomstige samenwerking alleen maar kan bevorderen.”

Wie is Daniel Dobbeni?

Als voorzitter van het Energieplatform en gastdocent van het Future Power Grid Managers Programma, kijkt hij ernaar uit om zijn kennis, ervaring en vele contacten te delen.

  • Voorzitter van de raad van bestuur van 50Hertz Transmission
  • Vicevoorzitter van GO15
  • Voorzitter van de raad van bestuur van KIC InnoEnergy
  • Voorzitter van de raad van bestuur van Coreso
  • Lid van de raad van commissarissen van APX
  • Lid van de raden van bestuur van HGRT en EPEX Spot
  • 2008-2013: stichtend voorzitter van ENTSO-E
  • 2003-2013: CEO en voorzitter van het directiecomité van Elia
  • Master in de industriële wetenschappen (Industrieel ingenieur), Vlerick Middle Management Programma (1992) en CEDEP General Management Programma (1995)

 

Gerelateerd nieuws

  1. Elektriciteit zonder grenzen

    Datum: 02-06-2014
    Categorie: Opiniestukken
    De interne Europese elektriciteitsmarkt is de grootste ter wereld. In andere delen van de wereld is elektriciteit veeleer een lokaal of regionaal gegeven. Gezien alle spelers op de markt echter gebruik maken van dezelfde netwerkinfrastructuur geeft dit aanleiding tot discussie rond het energiebeleid. Hoe ontwikkel je de noodzakelijke transportinfrastructuur om deze markt te ondersteunen? En hoe verdeel je de kosten van deze gezamenlijke infrastructuur nu er nood is aan grote investeringen?
  2. Energiesector moet verandering omarmen

    Datum: 29-04-2014
    Categorie: Opiniestukken
    “In tegenstelling tot heel wat andere sectoren, waren energienetwerken en in het bijzonder netwerken voor elektriciteit een toonbeeld van stabiliteit en voorspelbaarheid. Dat is niet langer zo”, zegt Daniel Dobbeni, voorzitter van het Vlerick Energy Centre. “Daarnaast was en is deze sector ook zeer divers”, vult professor Leonardo Meeus aan. Deze energiesector staat nu voor heel wat nieuwe uitdagingen, maar ook nieuwe kansen. De liberalisering van de energiemarkt bracht niet alleen de stabiliteit aan het wankelen, maar zette ook een niet te stoppen stroomversnelling in gang. Van alle nieuwe trends en onzekerheden in de markt, zijn er vier die echt fundamenteel voor een revolutie binnen de sector kunnen zorgen.
Alle artikels