Hoe kunnen microkredieten hun doel bereiken?

Microkredieten worden momenteel gezien als een van de meest veelbelovende manieren om ondernemerschap te stimuleren en armoede tegen te gaan. Uit statistieken blijkt dat het gros van die kredieten wordt terugbetaald. Het systeem werkt dus. Maar is dat wel zo?

De ene kredietnemer is de andere niet

Voor zijn doctoraat verbleef Jacob Vermeire een jaar in Zuid-Afrika. “Ik heb daar met eigen ogen gezien hoe microkredieten, toegekend voor zakelijke doeleinden, ook worden gebruikt voor privé-uitgaven – zelfs de grotere microkredieten, waarvan je logischerwijze zou mogen verwachten dat ze dienen om een onderneming te ondersteunen. Het zijn tenslotte de uithangborden van een microfinancier”, vertelt hij. “Vandaar mijn onderzoeksvraag: hoe gebruiken mensen hun microkrediet en hoe is dat te verklaren? Er zijn er die het geld hoofdzakelijk gebruiken om hun business te runnen en het investeren in voorraad, grondstoffen, machines, personeel enzovoorts, terwijl anderen het hoofdzakelijk aan het huishouden spenderen – de school voor de kinderen, het huis, een koelkast … Vanwaar dat verschil?”

Zeven vrouwen

Jacob onderzocht microkredieten verstrekt door The Small Enterprise Foundation (SEF), een microfinancier in Zuid-Afrika die inzet op armoedebestrijding door het stimuleren van ondernemerschap. Gedurende een jaar volgde hij zeven vrouwen, cliënten van SEF. “De gegevens voor mijn onderzoek zijn afkomstig uit uitgebreide interviews, zowel met die vrouwen als met hun dossierbeheerders, dagelijkse observaties en informatie uit de bestanden van SEF. Zeven cases lijkt misschien weinig, maar het is een gangbaar aantal voor dit type onderzoek. Als je vooraf niet precies weet waar te beginnen om (goed) gedrag te duiden, is het interessant om de sociale situatie in al haar complexiteit te proberen begrijpen en dan moet je je wel beperken tot een kleinere groep.”

Geld van je grootmoeder

50 euro is 50 euro. Geld voor je onderneming is geld voor je onderneming. Het lijkt eenvoudig, maar dat is het niet. Waar het geld vandaan komt, bepaalt hoe je ertegenaan kijkt. “Als ik die 50 euro van mijn grootmoeder krijg, zal ik eerder geneigd zijn die te gebruiken voor mezelf, voor iets wat ik al lang graag wil. 50 euro loonsverhoging komt gewoon terecht in het huishoudbudget,” legt Jacob uit. “Dat stelde ik ook vast tijdens de studie: wie SEF eerder zag als een loan shark, een commerciële kredietverlener, besteedde het geld voornamelijk aan de zaak. Wie de relatie met SEF vergeleek met die met een echtgenoot, gebruikte het geld vooral voor huishoudelijke uitgaven.”

Dubbelzinnige boodschap

SEF kent microkredieten toe om een onderneming op te zetten en uit te bouwen. Cliënten moeten bij hun kredietaanvraag een formulier invullen waarin ze moeten opsommen waarvoor ze het geld zullen gebruiken. A priori lijkt alles formeel geregeld om te verzekeren dat de middelen wel degelijk voor zakelijke doeleinden zullen worden gebruikt. Maar volgens Jacob is de communicatie van SEF op zijn minst ambigu. “Hun visie en missie laten ruimte voor interpretatie – ondernemerschap is belangrijk, maar we willen óók de armoede uit de wereld helpen. Nu is voor mensen in armoede ondernemerschap niet per se hetzelfde als het verbeteren van hun armoedesituatie . De dossierbeheerders van SEF krijgen tijdens hun opleiding trouwens te horen dat het geld voor een groot deel moet worden gebruikt voor businessdoeleinden, maar niet helemaal. Er wordt dus expliciet gezegd dat ze oneigenlijk gebruik door de vingers mogen zien. Bovendien hebben die dossierbeheerders meestal zelf armoede gekend, waardoor ze er begrip voor kunnen opbrengen als iemand het geld gebruikt voor privé-uitgaven.”

Een dubbelzinnige boodschap, dus. Toch zijn er vrouwen die het geld uitsluitend in de onderneming investeren, terwijl voor andere de onderneming bijzaak is. Dezelfde boodschap, andere interpretatie. Hoe verklaar je dat?

Wie ben ik?

“Daarvoor moet je kijken naar iemands dominante sociale identiteit,” antwoordt Jacob. “Je sociale identiteit is dat deel van je zelfbeeld dat wordt bepaald door lidmaatschap van een bepaalde groep. De twee identiteiten die relevant zijn voor dit onderzoek, en die met elkaar op gespannen voet staan, zijn die van ondernemer of zakenvrouw en die van familielid. In een context van schaarse financiële middelen is een microkrediet een manier om je dominante sociale identiteit te verwezenlijken.”

Het is die dominante sociale identiteit die bepaalt waaraan het geld wordt besteed. “De vrouwen die het geld uitsluitend in hun onderneming steken, zien zichzelf als zakenvrouw, de andere zien zichzelf in de eerste plaats als familielid. De dominante sociale identiteit wordt trouwens beïnvloed en versterkt door je omgeving. De zakenvrouwen hebben hun business vooral buitenshuis opgezet. Zij gebruiken het geld dus in een omgeving waarin ze door allerlei factoren – de aanwezigheid van medewerkers en de inrichting, bijvoorbeeld – voortdurend bevestigd worden in hun identiteit als ondernemer. De vrouwen die het geld hoofdzakelijk gebruiken voor privédoeleinden, hebben hun zaakje thuis ondergebracht.”

Neerwaartse spiraal

De meeste studies over microkredietfinanciering kijken naar statistieken – aantal dossiers, toegekende bedragen, terugbetalingspercentages, sociaal-economische impact enz. Jacob onderzocht als een van de eersten het eigenlijke gebruik van microkredieten.

Waarom is dat belangrijk? “De rentevoet en de terugbetalingsmodaliteiten van microkredieten toegekend voor zakelijke doeleinden houden rekening met het feit dat die micro-onderneming vrij snel een zeker rendement oplevert. Het rendement van de verkoop met winst van groenten en fruit of kleren kan je niet vergelijken met dat van een goede schoolopleiding, dat zie je pas op veel langere termijn. Geld gespendeerd aan een koelkast voor eigen gebruik brengt niets op, dat is weg. In zulke gevallen wordt het microkrediet dan vaak terugbetaald met geld geleend van familie, of erger, tegen woekerrentes van andere kredietverstrekkers. Microfinanciers zijn zich niet altijd bewust van het probleem omdat het geld wordt terugbetaald, maar soms is het resultaat dat armen zich nóg dieper in de schulden steken, en dat kan niet de bedoeling zijn.”

Diversifieer en professionaliseer

Jacob heeft dan ook belangrijk advies voor sociaal geëngageerde microkredietverstrekkers: “Identificeer je doelgroep, formuleer heldere doelstellingen en communiceer die ook op een ondubbelzinnige manier. En monitor het gebruik van de financiële middelen. Een formulier laten invullen bij de toekenning van een krediet zet weinig zoden aan de dijk als je daarna niet controleert wat er met het geld gebeurt.”

“Armoedebestrijding kan gebeuren op verschillende manieren: door ondernemerschap te stimuleren, door te investeren in onderwijs en gezondheidszorg, door programma’s om sociale inclusie te bevorderen ... Zowel kredietnemers als kredietverstrekkers hebben baat bij een gedifferentieerde benadering. Ondernemerschap stimuleren vraagt een andere aanpak dan investeren in onderwijs,” besluit hij.

What’s in a name?
Microkredieten zijn relatief kleine leningen toegekend aan armen die niet in aanmerking komen voor een klassieke lening bij een commerciële bank. Het is de bedoeling dat ze worden gebruikt om een zaak op te zetten en uit te bouwen. Meestal hebben ze een korte looptijd, bijvoorbeeld zes maanden, en maandelijkse aflossingen. Ze worden vooral toegekend aan vrouwen. Er worden geen zekerheden gevraagd, maar de kredietnemers behoren meestal tot een bepaalde groep. De leningen worden weliswaar toegekend aan elke kredietnemer afzonderlijk, maar men gaat ervan uit dat de groepsdruk ervoor zorgt dat de leningen uiteindelijk volledig zullen worden terugbetaald.

Bron: ‘Fool, Founder or Family Member? The Role of Social Identity in Explaining the Social Meaning and Allocation of Financial Resources’ uit ‘Understanding Microfoundations of Entrepreneurship Development in Sub-Saharan Africa’ door Jacob Vermeire. Doctoraat in de Toegepaste Economische Wetenschappen aan de UGent in 2017. Promotor: professor Miguel Meuleman (UGent, Vlerick Business School en Imperial College Business School).

Accreditaties
& rankings

Equis Association of MBAs AACSB Financial Times