Europese storm geluwd, schade nog niet hersteld

Beleidsreflecties over de toekomst van de eurozone

Door Filip Abraham, professor internationale economie aan Vlerick Business School en KU Leuven.

Op 29 en 30 juni vond een prestigieuze conferentie over de toekomst van de eurozone plaats in de Spaanse kuststad Santander. Professor Filip Abraham van Vlerick Business School en KU Leuven organiseerde de conferentie samen met professor Manuel Sanchis van de universiteit van Valencia. Op de lijst met gerenommeerde sprekers prijkten onder meer oud-voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy, voormalig EU-commissaris Joaquin Almunia en professor Frank Smets, directeur-generaal economie van de Europese Centrale Bank. De Spaanse BBVA Bank, Vlerick Business School en KU Leuven sponsorden het event.

Belangrijkste inzichten:

  • Hoewel de hemel stilaan opklaart, is er nog werk aan de winkel voor de eurozone. Er moeten nog enkele cruciale zwakke punten worden aangepakt voor de volgende potentiële crisis zich aandient.
  • De grote economische verschillen tussen de noordelijke en zuidelijke lidstaten van de eurozone creëren een Europa met twee snelheden.
  • Verschillende banken in de eurozone blijven kwetsbaar voor negatieve schokken.
  • De regelgeving in de eurozone en de eigenlijke beslissingen die nationale overheden nemen, zijn niet altijd op elkaar afgestemd.
  • Een debat over een duurzame fiscale unie dringt zich op. 

Een jaar geleden was het kommer en kwel in de eurozone. De economische groei bleef laag en de werkloosheid rees de pan uit. Het Verenigd Koninkrijk had er net voor gekozen de EU te verlaten. Populistische politieke bewegingen verzetten zich hevig tegen de Europese superstaat. Ze eisten dat ‘Europa’ opnieuw wat politieke macht zou overdragen aan de soevereine nationale lidstaten.

Een nieuwe wind

Wat er niet allemaal kan veranderen in een jaar … Op dit moment noteert de eurozone solide groeicijfers. Landen als Spanje, dat de voorbije jaren pijnlijke economische veranderingen onderging, presteren nu bij de beste. De brexit stortte de Britse economie en de conservatieve regering van eerste minister May in een chaos, maar heeft de cohesie in de EU niet ondermijnd. Integendeel, het bleek een krachtig signaal naar de andere EU-lidstaten – de EU verlaten blijkt gemakkelijker gestemd dan gedaan. Op het politieke front forceerden populistische partijen in Oostenrijk, Frankrijk en Nederland niet de electorale doorbraak waarop ze hadden gehoopt. In de plaats daarvan verkozen de Fransen een pro-Europese president. Als de Duitse kanselier Angela Merkel in september herkozen wordt, is de heropleving van een sterke Frans-Duitse alliantie die de EU-integratie aanstuwt niet langer een verre droom.

De hoop is terug. Het is tijd voor een nieuwe ambitie in de EU. De woorden van Herman Van Rompuy vatten het vernieuwde optimisme van de conferentie mooi samen. Maar ze drukken ook uit hoe noodzakelijk het is om nu te handelen, en de zwakke plekken van de eurozone aan te pakken in plaats van te wachten tot de volgende crisis zich aandient. Je moet het dak immers repareren als de zon schijnt!

Een Europa met twee snelheden

Het dak van de eurozone is dan ook echt wel toe aan herstelling. Een groot probleem is dat de economie van de noordelijke en zuidelijke lidstaten van de eurozone te sterk uiteenloopt. Landen als Duitsland en Nederland realiseren recordoverschotten op de lopende rekening, terwijl verscheidene Zuid-Europese landen te kampen hebben met een structureel onevenwicht tussen export en import. Financieel kapitaal vloeit niet naadloos van de noordelijke landen met een overschot naar de zuidelijke landen met een tekort, waardoor de rentevoeten in het Zuiden op een hoger niveau blijven. Dat is bijzonder vervelend in tijden van economisch herstel, omdat kmo’s in Zuid-Europese landen geen krediet kunnen krijgen tegen dezelfde lage rentevoeten als in het Noorden. Als gevolg daarvan blijft de investeringsgraad in het Zuiden onder zijn potentieel, wat dan weer het convergentieproces tussen het Noorden en het Zuiden afremt. Bovendien varieert de kwaliteit van de instellingen en de beleidsvorming aanzienlijk tussen de verschillende landen. Om die redenen zijn betere economische tijden geen garantie voor economische convergentie binnen de eurozone. Dat is zorgwekkend, omdat de theorie van optimale valutagebieden die convergentie als een van de basisvoorwaarden voor een geslaagde monetaire unie ziet.

Banken blijven een zwakke plek

De uitbouw van een duurzame eurozone vereist een goed werkende bankenunie. Hoewel het nu beter gesteld is met de bankensector dan tien jaar geleden, blijft een aantal banken binnen de eurozone kwetsbaar voor verschillende negatieve schokken. Om de bankenunie te versterken, moet het resolutiefonds uitgerold worden en is een overeenkomst over een gemeenschappelijk depositogarantiefonds nodig. Daarnaast vergt het een engagement om de regels te volgen waarover al een akkoord is.

De conferentie vond plaats kort nadat de grootste Spaanse bank, Banco de Santander, de noodlijdende Spaanse Banco Popular had overgenomen. Die overname respecteert het ‘bail-in’-beginsel van de Europese regelgeving over bankenresolutie, omdat de aandeelhouders van de banken de last van het reddingsplan dragen. Terzelfdertijd redde de Italiaanse overheid ook enkele banken die in slechte papieren zaten, zoals Veneto Banca. Dat gebeurde dan weer met belastinggeld via een juridisch achterpoortje om de Europese regels te omzeilen. Die Italiaanse aanpak werd op zware kritiek onthaald door de Spaanse deelnemers aan de conferentie. Ze ondermijnt immers de basisprincipes van de bankenunie.

Te veel ruimte voor interpretatie?

Op de conferentie was de discrepantie tussen de regels van de eurozone en de daadwerkelijke beslissingen van nationale overheden dan ook een terugkerend thema. Volgens sommigen wordt die discrepantie veroorzaakt door het feit dat te veel nationale overheden uit een zeer diverse groep van lidstaten te veel verschillende beslissingen nemen. Als dat klopt, biedt een sterkere besluitvorming op Europees niveau de oplossing. Zo steunde iemand het idee om een gemeenschappelijke minister van Financiën voor de EU of de eurozone aan te stellen. Dergelijke voorstellen konden andere deelnemers dan weer niet overtuigen, omdat ze een verdere Europese centralisatie in het besluitvormingsproces impliceren. Ze pleitten eerder voor een efficiëntere samenwerking tussen de Europese instellingen en de lidstaten, met de Europese Raad als belangrijkste bemiddelaar.

Geef fiscale vrede een kans

Tot slot kwamen ook de vooruitzichten voor een fiscale unie aan bod tijdens de conferentie. Algemeen heerste het gevoel dat het gepolariseerde debat van de laatste jaren tussen voor- en tegenstanders van een streng fiscaal beleid moet ophouden. De verbeterde economische situatie zou de overgang naar duurzame overheidsfinanciën voor landen met een hoge schuldenlast moeten vergemakkelijken, en zou tegelijk voldoende ruimte voor openbare investeringen in infrastructuur en innovatie moeten laten. Er werd aandacht besteed aan onderwerpen als schuldsanering en de bouwstenen voor een duurzame fiscale unie.

Gerelateerd nieuws

  1. Vlerick – een stand van zaken

    Datum: 15-07-2015
    Categorie: Opiniestukken
    In het kader van de Talent partnership met Vlerick Business School had OnlySalesJob de eer om Philippe Haspeslagh te ontvangen in hun kantoren. Ze hebben van de gelegenheid gebruik gemaakt om hem enkele vragen te stellen over business-scholen, onderwijs en ondernemen in België.
  2. Ahold Delhaize en het verankeringsdebat

    Datum: 29-06-2015
    Categorie: Opiniestukken
    De fusie van Ahold en Delhaize tot Ahold Delhaize is een feit. Volgens het persbericht van de groep ontstaat een wereldwijde speler met een netto-omzet van € 54,1 miljard, 50 miljoen klanten, 375.000 werknemers en 6.500 winkels in Europa, Amerika en Azië. De synergievoordelen van de fusie worden op € 500 miljoen per jaar geraamd. Het hoeft niet te verwonderen dat de betrokken ondernemingen enthousiast zijn en de beurskoers positief reageert. In ons land worden de hoera-berichten over de fusie eerder met gemengde gevoelens onthaald. Het traditionele debat over de Belgische verankering lijkt terug van nooit geweest.
Alle artikels