Executive PhD: wat onderzoeksethiek ons leert over leiderschap

Een verantwoordelijke onderzoeker én leider worden

Een van de meest verhelderende sessies van onze Executive PhD-opleiding gaat over ethiek en onderzoeksintegriteit. Studenten denken bij de start dat ze alles zullen leren over regelgeving, toestemmingsformulieren en plagiaat. Maar dat blijkt al snel niet de focus. Wat ze wél krijgen, is een strategische discussie over beoordelingsvermogen en omgaan met complexiteit. Vaardigheden waarop goede leiders dagelijks vertrouwen.

Eva Cools, Research Manager bij Vlerick: “Elk jaar weer kijk ik uit naar deze sessie. Want onderweg naar buiten praten onze studenten zelden over plagiaatbeleid. Wel over objectiviteit, verantwoordelijkheid en de grenzen van hun rol als professionals en onderzoekers.”

De sessie over ethiek spoort hen aan om zich te buigen over drie belangrijke elementen:

1. Kansen – en uitdagingen – als insider

Studenten van de Executive PhD dragen twee petten. Het zijn onderzoekers … maar ze staan ook met beide voeten in het bedrijfsleven. Ze bestuderen organisaties die ze kennen, sectoren waarin ze werken, netwerken waartoe ze behoren en uitdagingen die hen na aan het hart liggen. Ze krijgen de kans om zinvol onderzoek te doen dat een voelbare impact kan hebben op hun vakgebied.

Maar ze moeten er zich tegelijkertijd van bewust zijn dat ‘een insider’ zijn voordelen biedt, maar ook risico’s kan meebrengen. Net die factoren die onderzoek mogelijk maken, zoals relaties, toegang en voorkennis, kunnen zowel de kwaliteit als de ethische integriteit van hun onderzoek ondermijnen.

Executive PhD-studenten hebben bijvoorbeeld toegang tot informatie waar veel andere onderzoekers niet aan kunnen. Denk maar aan bestuursvergaderingen, strategische besprekingen, vertrouwelijke documenten en eigen datasets. Maar dat je vanuit professioneel oogpunt toegang hebt tot gegevens, betekent nog niet dat je die zomaar kan inzetten als onderzoeksmateriaal. Toestemming, vertrouwelijkheid en vertrouwen zijn van cruciaal belang.

Als je je pet van leidinggevende verruilt voor die van onderzoeker, moet je je eigen aannames net zo kritisch onder de loep nemen als je met gegevens zou doen. Onze studenten moeten weten hoe ze objectief kunnen zijn, hoe ze hun rol als onderzoeker kunnen scheiden van hun professionele rol, en hoe ze hun eigen vooroordelen kunnen herkennen.

2. Twijfelachtige onderzoekspraktijken

Studenten die beginnen aan een Executive PhD, hebben vaak een ideaalbeeld van wetenschappelijk onderzoek. Ze weten dat wangedrag bestaat. Maar ze denken dat het zeldzaam is.

En dan komen ze naar onze sessie over ethiek. Ze leren over publicatiedruk, geschillen over auteurschap, twijfelachtige onderzoekspraktijken en stimulansen die gedrag kunnen beïnvloeden. We willen geen cynici van hen maken, maar we moedigen hen wel aan om na te denken over wat succesvol onderzoek eigenlijk inhoudt. Publiceren is een belangrijk doel. Maar dat geldt ook voor bijdragen aan de kennis die organisaties en de samenleving vooruithelpt.

Het is hier dat de onderzoeksfilosofie van Vlerick haar waarde bewijst. Wij vinden dat onderzoek grondig, relevant en verantwoord moet zijn. Wanneer onze studenten hun werk publiceren, is dat altijd met de bedoeling om impact te hebben. Op het bedrijfsleven, op de academische wereld en op de samenleving.

3. De impact van AI

AI speelt een steeds grotere rol in het debat over ethiek. Deelnemers moeten nadenken over een manier om AI op verantwoorde manier te gebruiken, zodat ze kunnen profiteren van nieuwe tools, maar toch altijd origineel, verantwoordelijk en transparant blijven.

De discussies helpen studenten om tot het inzicht te komen dat AI wel een waardevol hulpmiddel is, maar dat de verantwoordelijkheid bij hen blijft liggen. Transparantie, kritisch denken, verantwoordelijkheid en een professioneel oordeel blijven menselijke verantwoordelijkheden.

Van vakdeskundige tot reflectieve onderzoeker

Natuurlijk belicht de sessie over ethiek ook de zwart-witregels die onderzoekers moeten naleven. Maar ze gaat veel verder. De opleiding zet studenten aan het denken over complexe situaties. Centraal hierin staat het Dilemma Game^[1].

De interactieve oefening schotelt studenten levensechte situaties voor met meerdere aannemelijke mogelijkheden. Ze beslissen hoe ze te werk gaan op basis van hun eigen ervaring en context en verdedigen daarna die beslissing.

Het spel is heel krachtig omdat het een afspiegeling is van het complexe bedrijfsleven. Onze studenten zijn ook leiders. Ze weten dat maar heel weinig situaties zwart-wit zijn. Het spel helpt hen om grijstinten te verkennen, tegenstrijdige belangen tegen elkaar af te wegen, met onzekerheid om te gaan en keuzes te maken die juridisch én ethisch verdedigbaar zijn.

In hun rol als onderzoekers staan ze voor dezelfde uitdagingen

• Een leidinggevende in de gezondheidszorg vraagt zich af of patiënten wel mogen weigeren om deel te nemen aan een studie …
• Een belastingadvocaat ontdekt dat de expertise die zijn onderzoek zo waardevol maakt, ook zijn conclusies kan vertekenen …
• Een consultant komt tot het besef dat toegang tot gevoelige bedrijfsinformatie verantwoordelijkheden meebrengt …

Dit zijn geen hypothetische situaties. Het zijn reflecties van onze studenten. En wanneer ze zich verdiepen in dubbelzinnigheden, aannames in twijfel trekken en vooroordelen herkennen, leren ze hoe ze verantwoordelijke onderzoekers worden.

Verantwoordelijke onderzoekers weten dat de meest vruchtbare discussies niet over procedures of regels gaan. Ze gaan over karakter.

^[1] Het Dilemma Game is ontwikkeld door de Erasmus Universiteit Rotterdam