Regulering van elektriciteitsnetwerken: wat moet je weten

Sinds de start van de liberalisering eind jaren 1990 is de elektriciteitsmarkt drastisch veranderd. Voor nieuwkomers is het vaak moeilijk om te begrijpen waarom de dingen zijn zoals ze zijn, of om te appreciëren welke weg er werd afgelegd. Voor wie op zoek is naar een historisch perspectief en handvatten voor de toekomst is er Electricity Network Regulation in the EU – The Challenges Ahead‎ for Transmission and Distribution van professor Leonardo Meeus, directeur van het Vlerick Energy Centre, en Jean-Michel Glachant, directeur van de Florence School of Regulation en houder van de Loyola de Palacioleerstoel over het energiebeleid van de EU.

Perfect getimed

Electricity network regulation in the EUDit boek gaat over de regulering van elektriciteitsnetwerken, en dus van transmissie- en distributienetbeheerders (TNB’s en DNB’s) en alle andere betrokkenen. Het Clean Energy Package van de Europese Commissie  brengt een nieuwe golf van veranderingen met zich mee. Voor de vierde keer wordt het EU-regelgevend kader  aangepast. Het uitgelezen moment dus om stil te staan bij wat er de afgelopen jaren op het gebied van regulering van elektriciteitsnetwerken allemaal gebeurd is en wat er ons te wachten staat.

Electricity Network Regulation in the EU bundelt wetenschappelijke artikels, beleidsdocumenten en rapporten. Het is een ‘capita selecta’ van tien jaar onderzoek”, zegt  Leonardo. “En wie het naadje van de kous wil weten vindt er alle referenties naar de originele studies.”

Incentiveregulering of de verzoening van tegenstrijdige belangen

Consumenten willen dat hun elektriciteit zo goedkoop mogelijk is. Netwerkbeheerders willen voldoende winst maken. Hoe kan de regulator ervoor zorgen dat die laatsten, ook al hebben ze een monopolie, hun kosten zo laag mogelijk houden? Met ander woorden, hoe los je het probleem van informatieasymmetrie op? Want die regulator moet de door de netwerkbeheerders voorgestelde kosten goedkeuren, maar heeft onvoldoende informatie om te kunnen inschatten of die kosten redelijk zijn.

“Dat dilemma”, vertelt Leonardo, “is het uitgangspunt van ons boek: incentiveregulering – een systeem dat voor het eerst werd toegepast in het Verenigd Koninkrijk. De regulator onderhandelt een referentiekostenniveau en als de monopolist erin slaagt om goedkoper te werken, mag hij de extra winst houden. Het was een revolutionaire maar controversiële maatregel die het maatschappelijk draagvlak danig op de proef stelde. Want hoe vermijd je dat het te gemakkelijk is om onder de referentiekosten te blijven? Over de eventuele winst moet dan ook transparant gecommuniceerd worden. Alleen dan heeft de regulator, en dus de consument, er uiteindelijk ook baat bij: als blijkt dat het referentiekostenniveau ruimte laat voor winst, kan daar in de onderhandelingen voor een volgende periode rekening mee worden gehouden.”

“In het eerste deel van het boek beschrijven we hoe incentiveregulering gestart is in het Verenigd Koningrijk en hoe het vervolgens ingang heeft gevonden in de rest van de EU. Na verloop van tijd is het systeem trouwens bijgesteld en verfijnd om rekening te houden met praktische beperkingen en om komaf te maken met ongewenste nevenwerkingen. Bovendien wordt vandaag van netwerkbeheerders verwacht dat ze voldoende innoveren. Enkel focussen op kostenverlaging zet dan weinig zoden aan de dijk. Je moet ook een incentive voor innovatie ontwikkelen.”

Samenwerken blijft een uitdaging

Nu beschouwen de meeste academische publicaties over regulering van monopolies gemakshalve enkel de situatie in één land. Maar de lidstaten van de EU hebben verschillende netwerkbeheerders en verschillende regulators, en de coördinatie tussen die partijen is volgens Leonardo een van de grootste uitdagingen.

“In het tweede deel van het boek bespreken we de zogenoemde seams issues die in de loop der jaren naar boven zijn gekomen. Aanvankelijk ging het vooral om kwesties in verband met grensoverschrijdende samenwerking tussen TNB’s. In de toekomst zullen we als gevolg van de toenemende decentralisatie van de elektriciteitsproductie vooral een antwoord moeten vinden op de uitdagingen verbonden aan de samenwerking tussen TNB’s, DNB’s en allerlei nieuwe spelers die de markt betreden. Het Clean Energy Package stelt alvast dat er meer samenwerking moet komen, maar welke vorm die moet krijgen weten we nog niet.”

“DE EU heeft een lang, stapsgewijs proces doorlopen, en is als pionier een voorbeeld voor de rest van de wereld”, gaat hij verder. “Ook in India, Afrika en Zuid-Amerika willen verschillende landen en deelstaten de krachten bundelen om schaalvoordelen te realiseren en ze kijken naar de EU voor inspiratie.”

Wat met de grijze zones?

In een markt die, zoals de elektriciteitsmarkt, slechts gedeeltelijk geliberaliseerd is, zijn er logischerwijs vele grijze zones . Waar stopt het monopolie? Waar begint de markt? Die grijze zones bestaan al sinds het begin van de liberalisering en zijn nog lang niet allemaal uitgeklaard. Zo is er de kwestie van energieopslag: “Lange tijd zijn er verschillende visies geweest. Zo heeft men in België nooit toegelaten dat Elia (mede)eigenaar werd van het spaarbekken van de centrale van Coo-Trois-Ponts als een strategische reserve”, herinnert Leonardo zich. “In Finland en Spanje daarentegen kunnen netwerkbeheerders wel spaarbekkens in eigendom hebben. Het Clean Energy Package heeft nu gekozen voor het standpunt dat energieopslag in principe een marktactiviteit is, al zijn er uitzonderingen mogelijk. Er is dus niet één juiste manier om met zulke grijze zones om te gaan”, besluit hij.

De energietransitie creëert ook nieuwe grijze zones. Zo rijst de vraag of laadpalen voor elektrische auto’s onderdeel moeten zijn van de centrale infrastructuur, waardoor ze onder het netwerkmonopolie vallen, of moeten worden overgelaten aan de retailspelers. De bouw en exploitatie van offshore grids is een ander voorbeeld. Voor het Verenigd Koninkrijk zou een en ander neerkomen op een verdubbeling van de capaciteit. Wil je zo’n grote investering wel toevertrouwen aan een monopolie? Zou je niet beter een tender uitschrijven? Over die oude en nieuwe grijze zones gaat het in het derde deel van het boek.

Perspectief en inspiratie

Electricity Network Regulation in the EU is een aanrader, zowel voor academici als professionals. “Als je niet de luxe hebt gehad om zoals wij de evolutie van de elektriciteitsmarkt gedurende meer dan tien jaar van nabij te volgen, helpt deze publicatie om een en ander in perspectief te plaatsen, zonder dat je een duizend pagina’s dik geschiedenisboek hoeft door te worstelen.”

Leonardo benadrukt ook dat het geen normatief werk is: “Nergens nemen we een uitgesproken standpunt in. We beschrijven, vanuit onze ervaring, hoe de markt geëvolueerd is.” Dat maakt het boek ook interessant voor academici en professionals van buiten de EU. Want al werd er voor bepaalde kwesties gekozen voor de witte of de zwarte oplossing, academisch gezien blijven het grijze zones. “De rest van de wereld hoeft onze keuzes niet te kopiëren. En wat de seams issues betreft, hoef je heus niet ons hele proces over te doen. Je kunt het boek gebruiken als inspiratie en meteen voor de betere oplossing kiezen. Voor de lezers uit de EU kan het een hulp zijn om voortaan wat sneller te gaan en te leren van onze fouten”, glimlacht hij.

Electricity Network Regulation in the EU – The Challenges Ahead‎ for Transmission and Distribution (editors: Leonardo Meeus en Jean-Michel Glachant) is uitgegeven door Edward Elgar Publishing. Je kan het boek ook bestellen bij Amazon

Ontdek onze expertise in energie

De energiesector zal in de komende 10 jaar aan meer veranderingen onderhevig zijn dan in de afgelopen 100. Nieuwe technologieën, organisatorische uitdagingen, regelgeving ... al deze factoren hebben een invloed op zowel bedrijven als klanten. Maar verandering betekent ook opportuniteiten, zelfs al zijn er geen gemakkelijke antwoorden. Het Vlerick Energy Centre helpt je om met die verandering om te gaan. We dagen je uit om vooruit te denken en nieuwe oplossingen te vinden voor de wereld van morgen.

Accreditaties
& rankings

Equis Association of MBAs AACSB Financial Times